zamknij

Kultura i rozrywka

Naukowe wyjaśnienie słowa "żenada"

2019-04-24, Autor: Redakcja / Źródło: UŁ

Po krótkiej przerwie wracamy do niezwykle ciekawych tekstów Profesora Rafała Zarębskiego i jego zespołu filologów. Tym razem, nieco przekornie, o słowie ostatnio bardzo znanym, ale z nieco zapomnianą genezą.

Narodowy korpus języka polskiego zawiera sporą grupę cytatów z rzeczownikiem "żenada", np. „Nie neguję wartości tych artykułów, ale gdy rzuciłem okiem na tę pierwszą stronę, ręce mi opadły – żenada”.

Reklama

Stary, żenua...
Internetowy miejski słownik slangu i mowy potocznej notuje żenadę w dwóch bliskich sobie znaczeniach.

Po pierwsze, w sytuacji, gdy ktoś, coś jest kiepski, kiepskie, słabe pod względem wykonania, niewłaściwej jakości, też nie na czasie, niemodne, por. „Moja stara słucha Mandaryny. Co to za żenada!” (tu autorzy słownika informują, że synonimem żenady jest wyraz żal, używany w nowym, dotąd nieznanym znaczeniu).

Po drugie, żenada może odnosić do czegoś, co się nie udaje, nie wychodzi tak, jak powinno, por. „ – Jak idzie praca? – Aaa, żenada…”.

Rzeczownika żenada używają nie tylko młodzi, ale sięgają po niego równie często starsi użytkownicy polszczyzny.

Przywołany wyżej słownik internetowy zawiera też zdrobnienie żenadka. Utworzonym na bazie rzeczownika żenada jest nieobecny w słownikach języka polskiego, stylizowany na brzmienie francuskie wyraz żenua, występujący w znaczeniach zdecydowanie negatywnych: ‘osoba, sytuacja żałosna, niezrozumiała, dziwna’, por. cytat:

„ – Cześć siksy, fajna muza w tym klubie, nie ? – O matko!!! Ty do nas z tym tekstem? Żenua, spadaj na szczaw buraku” oraz w sensie synonimicznym wobec żenady, por. „ – Ty, widziałaś? Tamten koleś ma różowe skarpetki. – Żenua…”.

Drugie życie "żenady"
Żenada, objaśniona jako ‘żenowanie się, przymus, nieśmiałość towarzyska, skrupuł, ceremonia, ceregiele, krepowanie się’, po raz pierwszy została odnotowana przez wydany na początku XX wieku Słownik warszawski, por. cytat:

„Kąpanie się w łaźniach parowych odbywa się wspólnie, bez różnicy płci i wieku, bez wszelkiej żenady”.

Występuje też w słownikach rejestrujących leksykę współczesną, np. w Wielkim słowniku języka polskiego wskazano dwa znaczenia tego słowa: I. ‘stan psychiczny wywołany czymś, co dana osoba ocenia negatywnie jako niewłaściwe lub na bardzo niskim poziomie i co powoduje u niej nieprzyjemny dyskomfort, bo wie, że coś powinno być inne’, II. przyczyna stanu ‘coś, co wywołuje żenadę – stan psychiczny’.

Najpierw jednak pojawił się w polszczyźnie zapożyczony z języka francuskiego podstawowy czasownik żenować, żenować się (por. franc. gêner ‘krępować’). W wydanym w pierwszej połowie XIX wieku słowniku Lindego jego znaczenie scharakteryzowano następująco: ‘zmusić, ścieśniać w naturalności’, por. cytat:

„W małżeństwie żenować się nie potrzeba”.

Był on bazą dla form: żenowanie ‘czynność’, żenowany ‘nienaturalnie wolny, wymuszony’, żenujący ‘taki, który oceniany jest przez kogoś negatywnie jako bardzo zły lub mający niski poziom czy niską wartość’ (też żenująco: I ‘w sposób, który oceniany jest przez mówiącego negatywnie jako bardzo zły lub mający niski poziom czy niską wartość’ i II ‘w dużym stopniu, co bardzo nie podoba się mówiącemu’).

Z czasem wyrazy żenować, żenować się rozszerzyły swoje znaczenie, por. żenować ‘powodować, że ktoś czuje się zakłopotany i zawstydzony; wprawiać w zakłopotanie, onieśmielać, wstydzić, krępować w naturalności, pozbawiać śmiałości, pewności siebie’, żenować się ‘krępować się, ceremoniować się, robić skrupuły, nie śmieć, wstydzić się’.

Co ciekawe, w słowniku Witolda Doroszewskiego żenadę opatrzono kwalifikatorem przestarzały. Świadczyłoby to o dostrzeżonym przez słownikarzy drugiej połowy XX wieku procesie wychodzenia z użycia tego słowa. Najnowsza zaś polszczyzna świadczy o jego dużej popularności.

Jak już mieliśmy się okazję nieraz przekonać, niejeden zapomniany wyraz otrzymuje drugie życie. Żenada jest tego najlepszym przykładem. Byleśmy jej często nie musieli wspominać…

Przeczytaj więcej ciekawostek na stronie biura prasowego Uniwersytetu Łódzkiego.

Oceń publikację: + 1 + 0 - 1 - 0

Obserwuj nasz serwis na:

Zamieszczone komentarze są prywatnymi opiniami Użytkowników portalu. Redakcja portalu www.tulodz.pl nie ponosi odpowiedzialności za ich treść.

Alert TuŁódź

Byłeś świadkiem wypadku? W Twojej okolicy dzieje sie coś ciekawego? Chcesz opublikować recenzję z imprezy kulturalnej? Wciel się w rolę reportera www.tulodz.pl i napisz nam o tym!

Wyślij alert

Sonda

Które miejsce/obiekt w Łodzi jest największą atrakcją turystyczną?









Oddanych głosów: 3743